شصت كيلومتر به سوى جنوب روان مىشد تا به متوكليّه مىرسيد . به گفتهء يعقوبى يك ميليون دينار در آن هزينه شد و به گفتهء طبرى 12 هزار تن در آن كار كردند ولى سرانجام چنان كه از آن انتظار مىرفت نشد و آب كافى در آن جريان نيافت . و شايد همين هم باعث شد كه معتصم پس از مرگ متوكّل آنجا را ترك گفت و به سامرّا منتقل گرديد « 1 » . و ديگر از امورى كه علم به آن نشانهء كمال دبيران ديوان در امر دبيرى بوده كندن قناتها و آب‌راههاى زيرزمينى بوده است كه در اين عبارت با كلمهء « المسارب » « 2 » بيان شده ، كه هدف از آن استخراج آبهاى درونى زمين و بردن آن از راه‌هاى زيرزمينى و رساندن آن به سطح زمين بوده است . و ديگر از امورى كه علم بدانها از فضايل دبيران ديوان شمرده مىشده ، به هم پيوستن پرتگاهها و بستن سدهاى محكم و استوار بر آنها ، بوده است كه در اين عبارت با كلمهء ردم المهاوى بيان شده . براى درك اين اجمال شايد بهتر باشد به آنچه دربارهء آب‌راههاى بزرگى كه از رودهاى بزرگى همچون دجله در دوران ساسانى براى آبيارى سرزمينهاى دور جدا مىشده و كارهائى كه براى گذراندن آنها از پرتگاهها و يا عبور دادن آنها از روى رودهاى ديگر به وسيلهء سدّهاى استوار و پلهاى آب‌گذرى كه بر روى آنها مىساخته‌اند و دقت فراوانى كه در آنها به كار مىبرده‌اند و در جاى ديگرى از اين كتاب آمده ، مراجعه شود . و براى بيان همين دقت و استحكام است كه به جاى آن كه آن را با كلمهء معروف سدّ بيان كنند كلمه ردم را به كار برده‌اند كه قوىتر و مستحكم‌تر از سدّ است . « 3 » و همان كلمه‌اى است كه در قرآن كريم براى بيان استحكام سدّ ياجوج و مأجوج به جاى

--> ( 1 ) . توضيح بيشترى را در اين‌باره در كتاب رىّ سامراء ، ج 1 ، مقدمه ص 27 خواهيد يافت . ( 2 ) . با رعايت عطفهائى كه در جمله هست اين عبارت بدين‌صورت درمىآيد : « عالما بحفر المسارب . » مسارب ، جمع مسرب ، و مسرب از سرب است كه به معنى سوراخهاى زيرزمينى جانوران و راه‌آبهاى زيرزمينى كاريزها و هرمجراى زيرزمينى است كه از آنجا آب به داخل خانه راه يابد . ( 3 ) . قيل الرّدم اكثر من السدّ لان الردم ما جعل بعضه على بعض . ( لسان العرب )